Πέρα από τον Ορίζοντα: Η Φιλοσοφία του Ταξιδιού

Το ταξίδι ως υπόσχεση και ως μνήμη

«Υπάρχουν στιγμές στα ταξίδια που είναι υποσχέσεις και άλλες που γίνονται αναμνήσεις.» (Simone de Beauvoir, «Η Αμερική από μέρα σε μέρα»). Στην αρχή ενός ταξιδιού κοιτάζεις έναν ορίζοντα και σκέφτεσαι όλα όσα μπορεί να ζήσεις. Εκείνη η στιγμή είναι υπόσχεση. Χρόνια αργότερα, όταν θυμάσαι το ίδιο τοπίο, τους ανθρώπους που συνάντησες ή τον άνθρωπο που ήσουν τότε, η ίδια στιγμή έχει γίνει ανάμνηση. Kάθε ταξίδι είναι ταυτόχρονα ένα άνοιγμα προς το μέλλον και μια συλλογή από αναμνήσεις που θα μας συνοδεύουν για πάντα. Οι υποσχέσεις αντιπροσωπεύουν το μέλλον, την ελευθερία και τις δυνατότητες που δεν έχουν ακόμη πραγματοποιηθεί. Oι αναμνήσεις αντιπροσωπεύουν το παρελθόν, αυτό που έχει ήδη γίνει μέρος της ταυτότητάς μας.

Κάθε ταξίδι είναι μια υπόσχεση μέχρι να γίνει μια ανάμνηση. Το ταξίδι εκ των πραγμάτων αγκαλιάζει την απόσταση και την κίνηση αλλά και την απομάκρυνση από την επανάληψη. Η απόσταση που συγκροτεί το ταξίδι δεν είναι η καθημερινή απόσταση που διανύουμε για τις πρακτικές ανάγκες της ζωής. Δεν είναι η διαδρομή προς την εργασία ή για την εκπλήρωση υποχρεώσεων. Είναι μια απόσταση που σηματοδοτεί την απομάκρυνση από το οικείο, την έξοδο από τη ρουτίνα και το άνοιγμα προς το άγνωστο. Δεν είναι κάθε μετακίνηση ταξίδι. Οι καθημερινές διαδρομές υπηρετούν έναν σκοπό· το ταξίδι, αντίθετα, ανοίγει έναν ορίζοντα εμπειριών. Η απόσταση του ταξιδιού δεν μετριέται μόνο σε χιλιόμετρα, αλλά και στην απομάκρυνση από τη συνήθεια, στις νέες εμπειρίες και στη μεταμόρφωση που μπορεί να επιφέρει.

Κάθε ταξίδι αρχίζει με έναν ορίζοντα και μια αίσθηση θαυμασμού. Κάθε επιστροφή αποκαλύπτει έναν πλουσιότερο εαυτό. Kάθε ταξίδι ξεκιναει με προσδοκίες, κυρίως με την επιθυμία της εσωτερικής αναγέννησης, της σωματικής και ψυχικής αναζωογόνησης. Ειναι μια κατάφαση στη ζωή. Δεν είναι τυχαίο που συχνά χρησιμοποιούμε τη φράση: απόδραση αποτην καθημερινότητα. Όμως ίσως ξεχνάμε οτι δεν μπορούμε να απομακρυνθούμε από τον εαυτό μας. Αν απομακρυνθούμε δεν θα τον εμπλουτίσουμε, που αυτό είναι και το νόημα του ταξιδιού.

Η γεωγραφική απόσταση είναι αυτή που μας απομακρύνει από τον οικείο χώρο και μας φέρνει σε επαφή με το άγνωστο.Υπάρχει όμως και η υπαρξιακή απόσταση: το ταξίδι μάς απομακρύνει από τον παλιό μας εαυτό, από τις συνήθειες και τις βεβαιότητές μας. Μέσα σε αυτή την απόσταση γεννιέται η δυνατότητα της αλλαγής.

Δεν είναι κάθε ταξίδι ταξίδι αναψυχής. Πολλά ταξίδια πραγματοποιούνται για επαγγελματικούς, επιστημονικούς, εκπαιδευτικούς ή άλλους πρακτικούς λόγους. Ωστόσο, ακόμη και όταν ο αρχικός τους σκοπός είναι λειτουργικός,τα ταξίδια δεν παύουν να αποτελούν ευκαιρίες συνάντησης με νέους τόπους, ανθρώπους και πολιτισμούς. Το νόημα του ταξιδιού δεν εξαντλείται στον λόγο που το προκάλεσε, αλλά στις εμπειρίες που γεννά και στον τρόπο με τον οποίο αυτές μεταμορφώνουν τον ταξιδιώτη. Το ταξίδι δεν είναι απλώς μετακίνηση στον χώρο. Είναι μια ερμηνευτική εμπειρία. Όπως υποστηρίζει ο Gadamer, η συνάντηση με τον άλλο οδηγεί σε μια συγχώνευση των οριζόντων, μέσα από την οποία μετασχηματίζεται η κατανόηση του κόσμου και του εαυτού μας.

Όπως γράφει ο Marcel Proust: “Το πραγματικό ταξίδι της ανακάλυψης δεν είναι να αναζητούμε νέα τοπία, αλλά να βλέπουμε τον κόσμο με νέα μάτια.Το ταξίδι μάς δίνει την ευκαιρία να βγούμε από την καθημερινότητά μας και να δούμε τον κόσμο με νέα ματιά. Ακόμη και μικρές στιγμές μπορούν να αποκτήσουν μεγάλη σημασία, επειδή συνδέονται με τα συναισθήματα που νιώσαμε εκείνη τη στιγμή. Κάθε ταξίδι αφήνει πίσω του διαφορετικές στιγμές, συναισθήματα και εικόνες. Δεν είναι απαραίτητα το πιο διάσημο αξιοθέατο ή η πιο εντυπωσιακή φωτογραφία που μένει στη μνήμη μας. Συχνά, αυτό που θυμόμαστε περισσότερο είναι μια απρόσμενη συνάντηση, μια αυθόρμητη συζήτηση με έναν ντόπιο, το φως ενός ηλιοβασιλέματος, μια γεύση, μια μυρωδιά, ή ένας ήχος που μας έκανε να νιώσουμε πραγματικά παρόντες. Δεν υπάρχει μία και μοναδική «καλύτερη» ταξιδιωτική εμπειρία. Ο ίδιος τόπος μπορεί να σημαίνει κάτι εντελώς διαφορετικό για κάθε άνθρωπο, γιατί οι αναμνήσεις μας συνδέονται με τα προσωπικά μας βιώματα, τα συναισθήματα και τη στιγμή που τις ζήσαμε. Αυτη ειναι κ η ουσία του ταξιδιού, αυθεντικές εμπειρίες που μας αλλάζουν, μας εμπνέουν και μας συνοδεύουν πολύ μετά την επιστροφή μας στο σπίτι.

Πολλοί πιστεύουν ότι το σημαντικότερο μέρος ενός ταξιδιού είναι να επισκεφθούμε τα πιο διάσημα αξιοθέατα ή να τραβήξουμε την τέλεια φωτογραφία και να τη δημοσιεύσουμε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να εντυπωσιάσουμε. Ωστόσο, όταν περνά ο χρόνος, συνήθως θυμόμαστε κάτι πολύ πιο απλό και αυθεντικό: μια τυχαία γνωριμία, μια ζεστή κουβέντα με έναν ντόπιο, μια βόλτα χωρίς προορισμό, μια ιδιαίτερη μυρωδιά από μια αγορά, τον ήχο της θάλασσας ή το φως ενός ηλιοβασιλέματος. Τα απρόοπτα, τα ευτράπελα, το τυχαίο, διαμορφωνουν και δίνουν χρώμα στην εμπειρία του ταξιδιού. Ενα ταξίδι στο ίδιο μέρος, σε διαφορετική χρονική στιγμή μπορεί να είναι μια τελείως διαφορετική εμπειρία. Επίσης το ιδανικό μέρος για πολλούς μπορεί για κάποιους άλλους να είναι το πιο βαρετό. Το ταξίδι εμπεριέχει από την αρχή το αυτογνωσιακό στοιχείο, λέει πολλά πράγματα για τον εαυτό μας από την αρχή. Αλλά και στη συνέχεια μέσα από την αλληλεπίδραση με το μη οικείο, μη συνηθισμένο μέρος της καθημερινότητάς μας, εμπλουτίζει τη γνώση του εαυτού μας. Το ταξίδι περικλείει μια ανακίνηση της ψυχής μας, ένα φρεσκάρισμα του εσωτερικού μας κόσμου. Η σωματική μετακίνηση συνεπιφέρει και νοητική, ψυχική και συναισθηματική δραστηρότητα. Προφανώς μας κάνει πιο ταπεινούς και ανοιχτούς στο διαφορετικό, στο καινούργιο, και εν τέλει σε επαφή με τον εαυτό μας.

O Μilan Kundera επισημαίνει επίσης τη σημασία της υπόσχεσης για το ταξιδι: ‘‘Και δεν υπάρχει τίποτε ομορφότερο από τη στιγμή που προηγείται του ταξιδιού, τη στιγμή που ο ορίζοντας του αύριο έρχεται να μας επισκεφθεί και να μας ψιθυρίσει τις υποσχέσεις του.’’ Συχνά αναφερόμαστε στη ζωη ως ταξιδι. Στα πρώτα βήματα της ζωής μας οι ορίζοντες είναι ανοιχτοί, οι προσδοκίεςς αμέτρητες και η υπόσχεση για γεμάτη ζωή κυριαρχει στον νου του ανθρώπου. Η ζωή είναι μια περιπέτεια, το ταξιδι επίσης εμπεριέχει το στοιχείο της περιπέτειας, της περιπλάνησης. Σύμφωνα με τον Μαροκινό ταξιδευτή και εξερευνητή Ibn Battuta: “Το ταξίδι σε αφήνει άφωνο και ύστερα σε μεταμορφώνει σε αφηγητή ιστοριών.” Όπως ο Οδυσσέας που όταν επιστρέφει, γινεται αφηγητης των ιστοριων του και γίνεται ο αφηγητής της ίδιας του της ζωής, μετατρέποντας την εμπειρία σε μνήμη και τη μνήμη σε λόγο.

Αν το ταξίδι ως υπόσχεση κι ευχάριστη αναμονή αντιστοιχεί στη νεότητα που μας γεμίζει με ενθουσιασμό, το ταξίδι ως επιστροφή αντιστοιχεί στην ώριμη ηλικία, στη δύση του ανθρώπινου κύκλου , το ταξίδι δεν χάνεται, η νεότητα δεν χάνεται, απλώς μετασχηματίζεται και ενσωματώνεται στην ωριμότητά μας, και το ταξίδι συνεχίζει να κατοικεί σαν πυξίδα για νέα ταξίδια, στον νου και την ψυχή μας.

Κάθε εμπειρία που μας απομακρύνει από το οικείο και μας φέρνει πιο κοντά σε μια νέα κατανόηση του κόσμου και του εαυτού μας είναι ένα ταξίδι. Στη ζωή υπάρχουν πολλοί τρόποι να ταξιδεύει κανείς. Δεν ταξιδεύουμε μόνο με τα πόδια, με τα πλοία, με το αυτοκίνητο, το τρένο ή το αεροπλάνο. Ταξιδεύουμε με τα βιβλία, την τέχνη, τη μουσική, τον κινηματογράφο, τον διάλογο με έναν φίλο, ή τη σιωπηλή θέα ενός ηλιοβασιλέματος. Κάθε εμπειρία που μας απομακρύνει από το οικείο και μας φέρνει πιο κοντά σε μια νέα κατανόηση του κόσμου και του εαυτού μας είναι ένα ταξίδι. Μερικά ταξίδια δεν είναι απλώς όμορφα· γίνονται ονειρικά και ανεπανάληπτα, συνοδεύοντάς μας για μια ζωή.

Εύχομαι σε όλους ταξίδια που θα διευρύνουν τους ορίζοντές σας, θα γεμίζουν τη μνήμη με όμορφες εικόνες και θα μετατρέπονται σε ιστορίες που θα σας συντροφεύουν για μια ζωή.

📸/✍️ Θεογνωσία Ρηγοπούλου